Trò chuyện về chăm sóc: Nói với trẻ về bệnh tình của người thân

Khi một người thân yêu mắc bệnh nặng, thường có hai cuộc trò chuyện diễn ra cùng lúc: một là cuộc trò chuyện giữa những người lớn về những gì đang xảy ra, và một là những điều trẻ đang cố gắng tự mình hiểu và lý giải.

Nói với trẻ về bệnh tình của người thân có thể khiến bạn cảm thấy khá khó khăn. Bạn có thể không biết nên nói ở mức độ nào, nên dùng từ ngữ thế nào hay trẻ sẽ phản ứng ra sao. Trong lúc giúp trẻ đối diện với cảm xúc của mình, có thể chính bạn cũng đang phải cố gắng kiểm soát những cảm xúc của bản thân.

Nhưng những cuộc trò chuyện này không cần nhất thiết phải hoàn hảo. Điều quan trọng nhất là cung cấp cho trẻ những thông tin mà trẻ có thể hiểu, cho trẻ không gian để bộc lộ cảm xúc và để trẻ biết rằng chúng luôn có thể tìm đến bạn khi muốn hỏi bất cứ điều gì.

Cách nói với trẻ về bệnh tình của người thân

Dưới đây là một số cách bạn có thể chuẩn bị và trò chuyện với trẻ trước, trong và sau khi chia sẻ về tình trạng của người thân:

Trước khi trò chuyện với trẻ

Chuẩn bị một chút trước khi bắt đầu có thể giúp cuộc trò chuyện diễn ra dễ dàng và suôn sẻ hơn. Trước khi ngồi xuống nói chuyện với trẻ, hãy dành một chút thời gian để nghĩ xem trẻ đã biết những gì, cần biết những gì và bạn sẵn sàng chia sẻ đến đâu. Bạn cũng có thể cân nhắc những điều mình muốn chia sẻ và tham khảo thêm các gợi ý về cách ứng phó với những thay đổi trong các mối quan hệ và hoàn cảnh gia đình.

Cân nhắc độ tuổi và khả năng tiếp nhận của trẻ

Trẻ ở mỗi độ tuổi sẽ có cách tiếp nhận và xử lý thông tin khác nhau. Vì vậy, hãy cân nhắc độ tuổi và mức độ phát triển của trẻ để lựa chọn nội dung cũng như cách diễn đạt phù hợp.

• Trẻ 2 - 5 tuổi: Sử dụng ngôn ngữ đơn giản, cụ thể và tập trung vào những điều trẻ có thể nhận thấy trong cuộc sống hằng ngày. Bạn cũng nên chuẩn bị tinh thần rằng mình có thể phải giải thích hoặc nhắc lại nhiều lần.

• Trẻ 6 - 8 tuổi: Giải thích rõ ràng những gì đang xảy ra và tạo nhiều cơ hội để trẻ đặt câu hỏi.

• Trẻ 9 - 12 tuổi: Trẻ có thể muốn biết nhiều chi tiết hơn và đặt câu hỏi về việc bệnh tình có thể ảnh hưởng đến gia đình như thế nào.

• Trẻ vị thành niên: Hãy thành thật và cho trẻ thời gian, không gian để tiếp nhận những thông tin phức tạp hơn. Trẻ cũng có thể muốn được tham gia nhiều hơn vào những việc đang diễn ra.

Hãy bắt đầu với những thông tin trẻ cần biết ở thời điểm hiện tại. Khi trẻ sẵn sàng, bạn luôn có thể chia sẻ thêm.

Dùng ngôn từ rõ ràng, đơn giản

Khi muốn làm nhẹ bớt một tin tức khó khăn, chúng ta thường có xu hướng sử dụng những cách nói giảm nói tránh hoặc quá mơ hồ. Tuy nhiên, trẻ có thể hiểu những từ ngữ đó theo nghĩa đen hoặc không hiểu đúng điều bạn muốn nói.

Thay vào đó, hãy sử dụng cách diễn đạt trung thực và phù hợp với độ tuổi của trẻ. Giải thích những gì bạn biết bằng ngôn từ rõ ràng, dễ hiểu và tránh hứa trước về những điều sẽ xảy ra nếu bạn chưa chắc chắn.

Bạn cũng hoàn toàn có thể nói: “Bố/mẹ không biết”.

Hãy nghĩ về những điều có thể khiến trẻ lo lắng

Trẻ có thể lo lắng về những điều mà người lớn không ngờ tới. Chẳng hạn, trẻ có thể tự hỏi liệu bệnh có lây không, liệu mình có phải là nguyên nhân khiến người thân mắc bệnh không, ai sẽ chăm sóc mình hoặc cuộc sống hằng ngày của mình có thay đổi không.

Trước khi trò chuyện, hãy thử nghĩ xem trẻ có thể đang băn khoăn điều gì. Điều này sẽ giúp bạn chuẩn bị tốt hơn để giải đáp những lo lắng của trẻ mà không khiến trẻ bị quá tải bởi những thông tin không cần thiết.

Và hãy nhớ rằng: bạn không cần phải chuẩn bị sẵn câu trả lời cho mọi câu hỏi. Hãy cùng trẻ tìm hiểu và tìm ra câu trả lời khi cần.

Trong khi trò chuyện

Khi đã sẵn sàng nói chuyện với trẻ, hãy cố gắng để cuộc trò chuyện diễn ra tự nhiên và cởi mở, thay vì khiến trẻ cảm thấy đây là một “thông báo” trang trọng.

Bắt đầu bằng việc tìm hiểu trẻ đã biết những gì

Trước khi tự mình giải thích mọi chuyện, hãy hỏi trẻ xem chúng đã nghe hoặc nhận thấy điều gì. Bạn có thể hỏi: “Con đã nghe gì về việc bà bị bệnh?” hoặc “Con nghĩ chuyện gì đang xảy ra?” Câu trả lời của trẻ có thể cho bạn biết rất nhiều điều. Có thể trẻ đã hiểu nhiều hơn bạn nghĩ, hoặc trẻ đã tự suy đoán về những điều mình chưa biết và những suy đoán đó có thể không chính xác.

Bắt đầu từ những gì trẻ đã biết sẽ giúp bạn nhẹ nhàng điều chỉnh những hiểu lầm và bổ sung thêm thông tin dựa trên những gì trẻ đã hiểu.

Thành thật nhưng đừng khiến trẻ bị choáng ngợp, lo sợ

Trẻ cần được biết sự thật, nhưng điều đó không có nghĩa là bạn phải chia sẻ ngay mọi chi tiết. Hãy giải thích những gì đang xảy ra bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi và khả năng hiểu của trẻ. Nếu bệnh tình nghiêm trọng hoặc tương lai còn nhiều điều chưa chắc chắn, bạn hoàn toàn có thể nói rõ điều đó.

Ví dụ, thay vì nói “Mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi”, bạn có thể nói: “Các bác sĩ đang cố gắng hết sức để giúp bà, nhưng hiện giờ chúng ta vẫn chưa biết chính xác chuyện gì sẽ xảy ra”. Cách nói này vẫn giúp trẻ cảm thấy yên tâm mà không khiến bạn phải đưa ra một lời hứa mà mình không chắc có thể thực hiện.

Cho trẻ không gian để đặt câu hỏi

Trẻ có thể đặt những câu hỏi khó trả lời, hỏi đi hỏi lại hoặc thẳng thắn đến bất ngờ.

• “Bà có chết không?”

• “Con có bị lây không?”

• “Có phải tại con nên bà mới bị bệnh không?”

• “Ai sẽ chăm sóc con?”

• “Mình vẫn đi tập bóng đá được chứ?”

Một số câu hỏi có vẻ không liên quan trực tiếp đến bệnh tình, nhưng lại có thể cho thấy điều trẻ thực sự đang lo lắng. Hãy trả lời đúng điều trẻ muốn biết, ngay cả khi đó không phải là câu hỏi bạn nghĩ trẻ sẽ đặt ra.

Nếu không biết câu trả lời, hãy thành thật nói như vậy. Bạn có thể nói: “Bố/mẹ chưa chắc, nhưng bố/mẹ sẽ tìm hiểu xem”. hoặc “Hiện giờ chúng ta vẫn chưa biết điều đó”.

Để trẻ tự bộc lộ cảm xúc theo cách riêng

Mỗi trẻ sẽ có cách phản ứng khác nhau trước những tin tức khó khăn, và không có một cách phản ứng nào là đúng hay sai. Trẻ có thể khóc, trở nên im lặng, đặt hàng chục câu hỏi hoặc chỉ nhún vai rồi lập tức hỏi tối nay ăn gì. Tất cả những phản ứng này đều có thể xảy ra và không nhất thiết có nghĩa là trẻ không bị ảnh hưởng.

Hãy để trẻ biết rằng chúng có thể cảm nhận theo cách của riêng mình. Hãy cho trẻ biết rằng buồn, sợ hãi, tức giận hay bối rối đều là những cảm xúc bình thường. Trẻ cũng không nhất thiết phải hiểu ngay mình đang cảm thấy gì. Đồng thời, đừng ép trẻ phải chia sẻ sâu về cảm xúc nếu chúng chưa sẵn sàng. Một số trẻ cần thời gian để tiếp nhận và suy nghĩ về thông tin trước khi có thể nói ra cảm xúc của mình.

Luôn để trẻ biết rằng bạn sẵn sàng lắng nghe

Đừng nghĩ rằng đây chỉ là cuộc trò chuyện một lần. Hãy xem đó là bước đầu cho những cuộc trò chuyện cởi mở và kéo dài. Cho trẻ biết rằng chúng luôn có thể hỏi bạn bất cứ điều gì, kể cả những câu hỏi mà trẻ đã từng hỏi trước đó.

Một câu nói đơn giản như “Con luôn có thể nói chuyện với bố/mẹ về chuyện này, kể cả khi con nghĩ câu hỏi của mình hơi ngớ ngẩn” cũng có thể giúp trẻ cảm thấy an tâm và cởi mở hơn.

Sau khi trò chuyện

Trẻ có thể cần thời gian để tiếp nhận và hiểu những thông tin khó hiểu. Trong lúc trò chuyện, trẻ có thể tỏ ra hoàn toàn bình thường nhưng vài giờ hoặc vài ngày sau mới bắt đầu đặt câu hỏi. Khi bệnh tình thay đổi, cách trẻ hiểu về tình huống cũng có thể thay đổi theo. Vì vậy, những gì xảy ra sau cuộc trò chuyện cũng rất quan trọng.

Thường xuyên hỏi han trẻ

Bạn không cần phải tổ chức một cuộc trò chuyện nghiêm túc mỗi khi muốn hỏi thăm trẻ. Hãy tận dụng những lúc thuận tiện trong sinh hoạt hằng ngày để hỏi xem trẻ đang cảm thấy thế nào. Bạn có thể nói: “Bố/mẹ vẫn nghĩ về chuyện chúng ta nói hôm trước. Con cảm thấy thế nào về mọi chuyện?”

Có lúc trẻ sẽ muốn chia sẻ, nhưng cũng có lúc trẻ chỉ nói rằng mình ổn. Dù trẻ phản ứng thế nào, điều quan trọng là bạn cho trẻ biết rằng chúng luôn có thể tìm đến bạn và tiếp tục trò chuyện bất cứ khi nào cần.

Chú ý đến những thay đổi ở trẻ

Trẻ không phải lúc nào cũng nói ra rằng “Con đang lo lắng”. Căng thẳng có thể biểu hiện theo nhiều cách khác, chẳng hạn như khó ngủ, dễ cáu gắt, trở nên quấn bố mẹ hơn, khó tập trung, thay đổi thói quen ăn uống hoặc không còn hứng thú với những hoạt động mà trước đây trẻ yêu thích.

Tất nhiên, trẻ có thể có những ngày không vui hoặc gặp khó khăn vì nhiều lý do khác nhau. Một thay đổi đơn lẻ chưa chắc đã là dấu hiệu của vấn đề. Tuy nhiên, nếu bạn nhận thấy những thay đổi kéo dài hoặc rõ rệt, hãy dành thêm thời gian quan tâm, trò chuyện với trẻ hoặc cân nhắc tìm đến sự hỗ trợ từ chuyên gia.

Duy trì những thói quen quen thuộc khi có thể

Khi một người thân mắc bệnh, cuộc sống gia đình có thể trở nên xáo trộn và khó đoán. Việc duy trì các sinh hoạt hằng ngày càng đều đặn càng tốt có thể giúp trẻ cảm thấy an tâm và có điểm tựa trong cuộc sống.

Việc đi học, giờ đi ngủ, các bữa ăn, hoạt động vui chơi, bạn bè và những sinh hoạt quen thuộc khác trong ngày giúp trẻ hiểu rằng dù một điều quan trọng đã thay đổi, cuộc sống của trẻ không phải vì thế mà thay đổi hoàn toàn.

Trò chuyện lại khi tình hình thay đổi

Khi bệnh tình thay đổi, trẻ có thể cần biết thêm những thông tin mới. Những gì trẻ nhìn thấy và nghe được cũng có thể khiến trẻ nảy sinh những câu hỏi mới.

Bạn không cần phải giải thích mọi thứ ngay từ đầu. Hãy chia sẻ thêm thông tin khi trẻ đã sẵn sàng, đồng thời điều chỉnh cách trò chuyện phù hợp với độ tuổi và mức độ hiểu biết của trẻ.

Tìm kiếm sự hỗ trợ cho trẻ và cho chính bạn

Bạn không cần phải một mình đồng hành cùng trẻ trong quá trình đối diện với bệnh tình của người thân. Khi cần, bạn có thể tìm đến sự giúp đỡ từ:

• Người thân đáng tin cậy: Một người mà trẻ cảm thấy thoải mái khi chia sẻ, trò chuyện.

• Giáo viên hoặc chuyên viên tư vấn học đường: Họ có thể hỗ trợ trẻ và để ý đến những thay đổi trong tâm trạng hoặc hành vi của trẻ ở trường.

• Chuyên viên y tế: Bác sĩ nhi khoa hoặc các nhân viên y tế khác có thể giúp giải thích về bệnh tình bằng cách phù hợp với độ tuổi và khả năng hiểu của trẻ.

• Chuyên gia sức khỏe tâm thần: Chuyên gia trị liệu có thể hỗ trợ trẻ nếu trẻ thường xuyên lo lắng, đau buồn hoặc có những thay đổi đáng kể về hành vi.

• Các dịch vụ hỗ trợ cộng đồng: Một số tổ chức cung cấp nhóm hỗ trợ, chương trình hoặc nguồn tài liệu dành riêng cho trẻ em và gia đình đang đối mặt với bệnh nặng.

Và đừng quên quan tâm đến nhu cầu của chính mình. Có một người để trò chuyện và chia sẻ có thể giúp bạn cảm thấy vững vàng hơn, để từ đó có thể tiếp tục ở bên và đồng hành cùng trẻ.

Tiếp tục duy trì cuộc trò chuyện

Nói chuyện với trẻ về bệnh tình của người thân không cần nhất thiết phải tìm ra những lời lẽ hoàn hảo. Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu những gì đang xảy ra, thành thật giải đáp những thắc mắc của trẻ và cho trẻ biết rằng chúng không cần phải hiểu hết mọi chuyện ngay từ đầu.

Hãy cung cấp cho trẻ những thông tin phù hợp với khả năng tiếp nhận của chúng. Cho trẻ không gian để bộc lộ cảm xúc theo cách riêng. Và hãy luôn để ngỏ cơ hội trò chuyện thêm khi tình hình thay đổi. Quan trọng nhất, hãy nhớ rằng trẻ không cần bạn phải có câu trả lời cho mọi câu hỏi. Điều trẻ cần là biết rằng luôn có người mà chúng có thể tìm đến khi có điều muốn hỏi hoặc muốn chia sẻ.

Nếu bạn đang cần thêm sự hỗ trợ, hãy kết nối với CRC OC để nhận được sự hướng dẫn tận tâm, các nguồn thông tin hữu ích và sự đồng hành trong quá trình chăm sóc người thân cùng gia đình.