Mệt mỏi vì lòng trắc ẩn và kiệt sức khi chăm sóc: Hướng dẫn dành cho người chăm sóc

Nếu bạn đang chăm sóc một người thân trong gia đình, chắc hẳn đã có lúc bạn cảm thấy kiệt sức. Có thể bạn từng nổi nóng chỉ vì một chuyện nhỏ, khó tập trung hoặc chợt nhận ra đã rất lâu rồi mình chưa thực sự được thư giãn. Thậm chí, bạn còn tự hỏi: "Tại sao mình lại cảm thấy như thế này?"

Thực tế, chăm sóc người thân có thể mang lại nhiều ý nghĩa và giá trị, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi rất nhiều về thể chất, tinh thần và cảm xúc. Nhiều người cho rằng những cảm giác này đơn giản chỉ là "một phần của việc làm người chăm sóc". Mặc dù căng thẳng là điều khá phổ biến, nhưng những biểu hiện đó cũng có thể là dấu hiệu của một vấn đề cụ thể hơn.

Hai tình trạng mà người chăm sóc gia đình thường gặp là kiệt sức khi chăm sóc (caregiver burnout) và mệt mỏi vì lòng trắc ẩn (compassion fatigue). Mặc dù hai khái niệm này thường bị nhầm lẫn hoặc sử dụng thay thế cho nhau, chúng thực chất không giống nhau. Hiểu rõ sự khác biệt sẽ giúp bạn nhận biết chính xác điều mình đang trải qua, ứng phó sớm hơn và tìm được sự hỗ trợ phù hợp.

Kiệt sức khi chăm sóc (Caregiver Burnout) là gì?

Hãy hình dung kiệt sức khi chăm sóc giống như việc bạn phải mang trên vai một gánh nặng quá lớn trong suốt một thời gian dài.

Tình trạng này hình thành dần dần khi những yêu cầu của việc chăm sóc người thân liên tục vượt quá khả năng nghỉ ngơi, phục hồi năng lượng và chăm sóc bản thân của bạn. Kiệt sức không xuất hiện chỉ sau một ngày khó khăn hay một tuần đầy áp lực, mà là kết quả của nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, liên tục ưu tiên nhu cầu của người khác hơn chính mình.

Đối với người chăm sóc gia đình, kiệt sức có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Bạn có thể vừa phải chăm sóc người thân, vừa làm việc toàn thời gian, nuôi con, quán xuyến việc nhà, đưa người thân đi khám hoặc điều phối các cuộc hẹn y tế, đồng thời gánh vác trách nhiệm tài chính. Khi cộng thêm tình trạng thiếu ngủ, phải liên tục đưa ra quyết định và gần như không có thời gian dành cho bản thân, căng thẳng sẽ ngày càng tích tụ.

Một số dấu hiệu phổ biến của tình trạng kiệt sức khi chăm sóc gồm:

• Cảm thấy kiệt quệ kéo dài cả về thể chất lẫn tinh thần.

• Luôn cảm thấy quá tải trước những công việc hằng ngày.

• Dễ bực bội hoặc cáu gắt hơn bình thường.

• Khó tập trung.

• Mất động lực.

• Luôn cảm thấy dù đã cố gắng đến đâu cũng vẫn chưa đủ.

Kiệt sức không có nghĩa là bạn không yêu thương người mình đang chăm sóc. Thực tế, đó thường là dấu hiệu cho thấy bạn đã dành quá nhiều thời gian, công sức và năng lượng cho người khác đến mức bản thân gần như không còn nguồn lực để tiếp tục. Trong một số trường hợp, đây cũng có thể là dấu hiệu cho thấy đã đến lúc bạn nên dừng việc chăm sóc.

Mệt mỏi vì lòng trắc ẩn (Compassion Fatigue) là gì?

Nếu kiệt sức chủ yếu bắt nguồn từ áp lực và trách nhiệm kéo dài, thì mệt mỏi vì lòng trắc ẩn lại xuất phát từ một nguyên nhân khác: gánh nặng cảm xúc khi phải chứng kiến người mình yêu thương chịu đau đớn hoặc bệnh tật.

Là người chăm sóc, bạn có thể dành mỗi ngày để đồng hành cùng người thân vượt qua bệnh tật, cơn đau mạn tính, sa sút trí tuệ, khuyết tật hoặc những thay đổi tự nhiên do tuổi tác. Theo thời gian, việc liên tục chứng kiến người mình yêu thương phải vật lộn với những khó khăn này có thể tạo nên áp lực rất lớn về mặt cảm xúc.

Khác với kiệt sức, mệt mỏi vì lòng trắc ẩn không phải lúc nào cũng diễn tiến từ từ. Tình trạng này có thể xuất hiện sau một biến cố y tế nghiêm trọng, một lần nhập viện hoặc khi sức khỏe của người thân suy giảm rõ rệt. Với một số người khác, nó tích tụ dần qua nhiều lần đối diện với đau buồn, mất mát và áp lực cảm xúc.

Những biểu hiện thường gặp của mệt mỏi vì lòng trắc ẩn bao gồm:

• Cảm thấy tê liệt về cảm xúc.

• Thu mình, ít giao tiếp với mọi người.

• Thường xuyên buồn bã hoặc đau buồn.

• Cảm thấy chai sạn cảm xúc.

• Giảm sự kiên nhẫn hoặc khả năng đồng cảm.

• Muốn tạm rời xa việc chăm sóc nhưng lại cảm thấy tội lỗi vì điều đó.

Nhiều người chăm sóc cảm thấy xấu hổ khi nhận ra mình có những cảm xúc này. Họ tự hỏi vì sao mình không còn kiên nhẫn như trước hoặc tại sao lại cảm thấy xa cách về mặt cảm xúc với chính người mình yêu thương.

Thực tế, mệt mỏi vì lòng trắc ẩn không có nghĩa là bạn yêu thương hay quan tâm người thân ít đi. Ngược lại, đó thường là hệ quả của việc bạn đã dành quá nhiều sự quan tâm, đồng cảm và yêu thương trong một thời gian dài đến mức nguồn lực cảm xúc của chính mình dần cạn kiệt.

Mệt mỏi vì lòng trắc ẩn và kiệt sức khi chăm sóc khác nhau như thế nào?

Mặc dù kiệt sức khi chăm sóc và mệt mỏi vì lòng trắc ẩn có nhiều biểu hiện giống nhau, nhưng việc hiểu rõ điều gì dẫn đến mỗi tình trạng sẽ giúp bạn dễ dàng nhận biết chính xác điều mình đang trải qua.

Kiệt sức khi chăm sóc (Caregiver Burnout)	Mệt mỏi vì lòng trắc ẩn (Compassion Fatigue)
Xuất phát từ áp lực và trách nhiệm kéo dài.	Xuất phát từ việc liên tục chứng kiến người khác chịu đau đớn hoặc bệnh tật.
Hình thành dần theo thời gian.	Có thể xuất hiện đột ngột hoặc sau những trải nghiệm gây tổn thương về mặt cảm xúc.
Thường biểu hiện bằng sự kiệt quệ về thể chất và tinh thần.	Thường biểu hiện bằng sự cạn kiệt cảm xúc và cảm giác xa cách về mặt tình cảm.
Cảm thấy quá tải vì khối lượng công việc và trách nhiệm phải gánh vác.	Cảm thấy quá tải trước những gì người thân đang phải trải qua.
Thường cải thiện khi khối lượng công việc chăm sóc giảm bớt và bạn có thời gian nghỉ ngơi.	Ngoài việc nghỉ ngơi, thường cần thêm sự hỗ trợ và giải tỏa về mặt cảm xúc.

Điều quan trọng cần nhớ là hai tình trạng này không loại trừ lẫn nhau.

Hãy tưởng tượng một người đang chăm sóc cha hoặc mẹ mắc chứng sa sút trí tuệ. Sau nhiều năm hỗ trợ nấu ăn, thuốc men, các cuộc hẹn khám bệnh và việc chăm sóc hằng ngày, họ có thể cảm thấy kiệt quệ về thể chất. Đồng thời, họ cũng phải đối diện với nỗi buồn khi chứng kiến người thân dần thay đổi và không còn là hình ảnh quen thuộc như trước.

Trong trường hợp này, kiệt sức khi chăm sóc và mệt mỏi vì lòng trắc ẩn hoàn toàn có thể xảy ra cùng lúc.

Cách bảo vệ bản thân khỏi kiệt sức khi chăm sóc và tránh mệt mỏi vì lòng trắc ẩn

Dù việc chăm sóc người thân luôn đi kèm những thử thách, bạn vẫn có thể chủ động thực hiện một số biện pháp để bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của chính mình.

Hãy nghỉ ngơi trước khi bạn nghĩ rằng mình cần nghỉ

Nhiều người chăm sóc chỉ nghỉ ngơi khi đã cảm thấy thực sự rất quá sức. Đến lúc đó, việc phục hồi thường sẽ khó khăn hơn rất nhiều.

Ngay cả những khoảng nghỉ ngắn như đi bộ quanh khu phố, đọc sách trong 15 phút, nhâm nhi một tách cà phê trong yên tĩnh hoặc đơn giản là ngồi thư giãn ngoài trời cũng có thể giúp bạn tạm ngắt vòng xoáy của căng thẳng kéo dài.

Xây dựng mạng lưới hỗ trợ

Việc chăm sóc người thân không nên là hành trình mà bạn phải gánh vác một mình.

Đó có thể là người thân trong gia đình, bạn bè, hàng xóm, nhóm hỗ trợ người chăm sóc hoặc chuyên gia tư vấn. Có một mạng lưới hỗ trợ để dựa vào sẽ tạo nên sự khác biệt rất lớn. Đôi khi, sự hỗ trợ đơn giản là giúp bạn đi chợ hoặc chuẩn bị bữa ăn. Những lúc khác, điều bạn cần chỉ là một người thực sự thấu hiểu những gì mình đang trải qua.

Tìm kiếm sự giúp đỡ không phải là thừa nhận thất bại, mà là hiểu rằng ai cũng có lúc cần được hỗ trợ.

Đừng ngần ngại đón nhận sự giúp đỡ

Đây có lẽ là một trong những điều khó khăn nhất đối với nhiều người chăm sóc.

Nhiều người cho rằng chỉ mình mới có thể chăm sóc người thân đúng cách hoặc lo sợ sẽ làm phiền người khác. Tuy nhiên, việc chấp nhận sự giúp đỡ, dù chỉ là nhờ ai đó đi chợ hoặc ở bên trông nom người thân trong một giờ, cũng sẽ tạo cơ hội để bạn nghỉ ngơi và phục hồi năng lượng.

Bạn không cần phải tự mình làm mọi việc.

Hãy ưu tiên chăm sóc bản thân

Chăm sóc bản thân không nhất thiết phải là những buổi spa sang trọng hay những kỳ nghỉ đắt đỏ. Điều quan trọng hơn là duy trì đều đặn những hoạt động giúp bạn được là chính mình.

Ví dụ như:

• Đi dạo.

• Viết nhật ký.

• Tập thể dục.

• Đọc sách.

• Dành thời gian cho bạn bè.

• Cầu nguyện, thiền hoặc thực hành chánh niệm.

• Theo đuổi lại một sở thích mà bạn đã bỏ quên.

Những khoảng thời gian này không phải là ích kỷ. Chúng là một phần quan trọng giúp bạn duy trì nguồn năng lượng cảm xúc cần thiết cho hành trình chăm sóc người thân.

Biết khi nào nên tìm kiếm thêm sự hỗ trợ

Đôi khi, chỉ nghỉ ngơi thôi là chưa đủ.

Nếu bạn liên tục cảm thấy buồn bã, lo âu, tuyệt vọng, đau buồn kéo dài hoặc gặp khó khăn trong các hoạt động hằng ngày, hãy cân nhắc tìm đến chuyên gia để được hỗ trợ. Nhiều người chăm sóc cũng tìm thấy sự an ủi, kiến thức, nguồn lực và sự đồng hành thông qua các dịch vụ hỗ trợ người chăm sóc, nơi họ có thể kết nối với những người thực sự thấu hiểu những thách thức đặc thù của vai trò này.

Đừng đợi đến khi chạm tới giới hạn chịu đựng mới tìm kiếm sự giúp đỡ.

Những người chăm sóc gia đình thường dành quá nhiều thời gian để quan tâm đến người mình yêu thương đến mức vô tình quên mất việc chăm sóc chính bản thân mình.

Lời Kết

Dù bạn đang trải qua kiệt sức khi chăm sóc, mệt mỏi vì lòng trắc ẩn hay đồng thời cả hai, điều đó không có nghĩa là bạn đang thất bại. Điều đó cũng không có nghĩa là bạn yếu đuối, và chắc chắn không có nghĩa là bạn yêu thương người thân ít đi.

Điều đó chỉ cho thấy bạn đã phải mang trên vai một gánh nặng rất lớn trong suốt một thời gian dài.

Dành thời gian để nhận biết những dấu hiệu cảnh báo, sẵn sàng đón nhận sự hỗ trợ và chăm sóc sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của bản thân không hề làm giảm đi sự quan tâm dành cho người thân. Ngược lại, đó chính là một trong những khoản đầu tư quan trọng nhất cho hành trình chăm sóc của bạn.

Bởi khi người chăm sóc cũng nhận được sự quan tâm và hỗ trợ cần thiết, họ sẽ có đủ sức mạnh, lòng trắc ẩn và khả năng thích ứng để tiếp tục chăm sóc người thân, đồng thời chăm sóc tốt cho chính mình.