Sundowning Là gì và cách ứng phó

Nếu bạn đang chăm sóc người mắc Alzheimer hoặc một dạng sa sút trí tuệ khác, có lẽ bạn đã nhận ra một quy luật quen thuộc: càng về chiều tối, mọi việc dường như càng trở nên khó khăn hơn. Sự lú lẫn tăng lên, tâm trạng thay đổi thất thường, cảm giác bồn chồn xuất hiện, và giờ đi ngủ hiếm khi diễn ra trong yên bình.

Trải nghiệm phổ biến này được gọi là sundowning (hội chứng hoàng hôn). Dù có thể khiến bạn mệt mỏi và kiệt sức, việc hiểu rõ hiện tượng này sẽ giúp bạn chủ động hơn và bớt áp lực trong quá trình chăm sóc.

Hãy cùng tìm hiểu sundowning là gì, vì sao nó xảy ra và những cách thực tế giúp buổi tối trở nên nhẹ nhàng hơn cho cả bạn và người thân.

Sundowning là gì?

Sundowning dùng để chỉ một nhóm hành vi thường xuất hiện vào cuối buổi chiều hoặc vào buổi tối ở những người sống chung với chứng sa sút trí tuệ.

Các biểu hiện có thể bao gồm:

• Lú lẫn hoặc mất định hướng nhiều hơn

• Lo âu hoặc sợ hãi

• Cáu gắt hoặc kích động

• Bồn chồn, đi lại liên tục

• Khó ngủ

• Lặp đi lặp lại câu hỏi hoặc hành vi

Không phải ai mắc sa sút trí tuệ cũng trải qua sundowning, và biểu hiện ở mỗi người cũng khác nhau. Có người chỉ thay đổi tâm trạng nhẹ, trong khi người khác lại trở nên rất căng thẳng và bất an khi ngày dần khép lại.

Điều quan trọng cần nhớ là: sundowning không phải hành vi có chủ ý. Đây là một triệu chứng do tác động của chứng sa sút trí tuệ lên não bộ, chứ không phản ánh cảm xúc hay thái độ thật của người thân dành cho bạn.

Vì sao sundowning xảy ra?

Không có một nguyên nhân duy nhất gây ra sundowning. Thông thường, đó là sự kết hợp của nhiều yếu tố về thể chất, cảm xúc và môi trường.

Khi não bộ thay đổi do sa sút trí tuệ, “đồng hồ sinh học” của cơ thể cũng có thể bị rối loạn. Nhịp sinh học tự nhiên - giúp chúng ta biết khi nào nên tỉnh táo hay buồn ngủ - trở nên khó duy trì. Đến cuối ngày, người thân của bạn cũng có thể đang:

• Mệt mỏi về thể chất

• Bị quá tải về mặt tinh thần

• Đói hoặc khát

• Khó chịu hoặc cảm thấy đau

Tất cả những điều này cộng lại dễ dẫn đến sự lú lẫn và bức bối.

Ngoài ra, buổi tối thường đi kèm với những thay đổi về ánh sáng và sinh hoạt, có thể gây cảm giác bất an:

• Ánh sáng mờ tạo ra bóng đổ dễ gây nhầm lẫn hoặc sợ hãi

• Tiếng ồn từ TV hay từ sinh hoạt trong nhà trở nên quá tải

• Cảm xúc từ một ngày bận rộn dồn lại cùng lúc

Với người mắc sa sút trí tuệ, những thay đổi nhỏ này có thể được cảm nhận như những biến động rất lớn.

Cách ứng phó với hiện tượng Sundowning

Mỗi người là một cá thể khác nhau, vì vậy bạn có thể cần thử nghiệm đôi chút để tìm ra cách phù hợp nhất. Những gợi ý dưới đây là điểm khởi đầu nhẹ nhàng và thực tế để bạn tham khảo.

Xây dựng thói quen buổi tối ổn định

Người mắc chứng sa sút trí tuệ thường cảm thấy an toàn và bình tĩnh hơn khi cuộc sống diễn ra quen thuộc. Một thói quen buổi tối nhất quán có thể tạo ra khác biệt lớn. Hãy cố gắng dùng bữa tối vào cùng một khung giờ mỗi ngày, thực hiện các bước giống nhau trước khi đi ngủ và duy trì những hoạt động nhẹ nhàng, đơn giản vào buổi tối. Theo thời gian, các khuôn mẫu quen thuộc này sẽ giúp não bộ nhận ra rằng ngày đang dần khép lại - và đã đến lúc thư giãn.

Quản lý ánh sáng và môi trường xung quanh

Ánh sáng đóng vai trò quan trọng hơn bạn nghĩ trong hiện tượng sundowning. Khi ánh sáng tự nhiên giảm dần, bóng tối và không gian mờ có thể làm tăng sự lú lẫn và lo âu. Việc bật đèn trước khi trời tối, sử dụng đèn ngủ ở hành lang và phòng tắm, hoặc kéo rèm để hạn chế chói sáng và các phản chiếu gây nhầm lẫn đều rất hữu ích. Một không gian sáng sủa, yên tĩnh và dễ chịu thường có thể ngăn sự kích động ngay từ đầu.

Đáp ứng sớm các nhu cầu cơ bản

Đôi khi, sự bồn chồn vào buổi tối chỉ đơn giản là do một nhu cầu cơ bản nào đó chưa được đáp ứng. Đói, khát hay cảm giác khó chịu đều có thể gây lo lắng. Việc cho ăn nhẹ hoặc uống nước vào cuối buổi chiều, nhắc người thân đi vệ sinh trước khi sự lú lẫn tăng lên, và tránh cà phê hay đồ ngọt vào cuối ngày có thể tạo ra khác biệt đáng kể. Chăm sóc những nhu cầu đơn giản này từ sớm sẽ giúp giảm bớt nhiều khó khăn về sau.

Khuyến khích hoạt động vào ban ngày

Một buổi tối yên ả thường bắt đầu từ một ngày năng động vừa phải. Các hoạt động nhẹ như đi bộ đoạn ngắn, tập thể dục trên ghế, hoặc hỗ trợ những việc nhà đơn giản có thể giúp giải tỏa năng lượng dư thừa. Dành thời gian ngoài trời dưới ánh nắng tự nhiên đặc biệt có lợi cho việc điều hòa giấc ngủ và tâm trạng. Ngay cả những sở thích ban ngày đơn giản, giao tiếp xã hội hay hoạt động phù hợp với người sa sút trí tuệ cũng giúp cơ thể và tinh thần ổn định hơn khi chiều tối đến.

Giữ buổi tối yên tĩnh, ít kích thích

Khi ngày sắp kết thúc, môi trường xung quanh cũng nên chậm lại. TV quá to, không gian đông đúc hay quá nhiều hoạt động có thể nhanh chóng trở nên quá tải. Giảm âm lượng, chọn nhạc nhẹ nhàng và duy trì những hoạt động êm dịu, mang lại cảm giác an toàn sẽ giúp tạo sự chuyển tiếp êm ái sang ban đêm. Hãy xem buổi tối như một “điểm hạ cánh mềm” thay vì một phần bận rộn khác của ngày.

Trấn an thay vì tranh luận

Khi sự lú lẫn gia tăng, lý lẽ thường không giúp ích - thậm chí còn có thể khiến tình hình tệ hơn. Thay vì sửa sai hay tranh cãi, sự trấn an nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn. Những câu nói đơn giản, ấm áp như “an toàn rồi”, “Có con ở đây với mẹ” hay “Mọi chuyện ổn rồi” có thể giúp xoa dịu nỗi sợ. Giọng nói bình tĩnh và một cái chạm nhẹ thường có tác dụng hơn nhiều so với những lời giải thích dài dòng.

Theo dõi các mô hình và tác nhân kích hoạt

Sundowning thường diễn ra theo những mô thức nhất định, dù ban đầu không dễ nhận ra. Việc ghi chép đơn giản về thời điểm triệu chứng bắt đầu, những gì đã xảy ra trong ngày và điều gì giúp cải thiện hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng có thể rất hữu ích. Theo thời gian, những quan sát này giúp bạn điều chỉnh thói quen, tránh tác nhân gây kích động và chủ động chuẩn bị cho những thời điểm khó khăn nhất.

Theo dõi các yếu tố sức khỏe và thuốc men

Nếu sundowning trở nên nghiêm trọng, kéo dài hoặc đột ngột nặng hơn, bạn nên trao đổi với bác sĩ. Đôi khi, tình trạng này trầm trọng hơn do:

• Tác dụng phụ của thuốc

• Nhiễm trùng (ví dụ như nhiễm trùng đường tiết niệu)

• Thiếu ngủ từ đêm hôm trước

• Vấn đề về thị lực hoặc thính lực

• Cơn đau chưa được điều trị

Vì vậy, hãy luôn thông báo cho nhân viên y tế khi có những hành vi mới hoặc xấu đi.

Chăm sóc cho chính người chăm sóc: Những gợi ý quan trọng

Sundowning không chỉ ảnh hưởng đến người mắc chứng sa sút trí tuệ - mà còn tác động mạnh mẽ đến bạn. Buổi tối có thể kéo dài, nhiều cảm xúc và rất mệt mỏi. Vì thế, chăm sóc bản thân cũng quan trọng không kém chăm sóc người thân.

• Giữ gìn năng lượng suốt cả ngày. Hãy phân bổ sức lực để không bị kiệt sức từ cuối buổi chiều. Tranh thủ nghỉ ngơi khi có thể, nghỉ cùng lúc với người thân và giữ lại một chút “pin cảm xúc” cho buổi tối.

• Có kế hoạch đơn giản cho những đêm khó khăn. Chuẩn bị sẵn các hoạt động giúp trấn tĩnh, vài cách phân tán sự chú ý quen thuộc và biết rõ ai có thể hỗ trợ khi bạn cần. Sự chuẩn bị trước giúp những khoảnh khắc căng thẳng trở nên dễ kiểm soát hơn.

• Giảm kỳ vọng của bản thân. Có những buổi tối yên bình, cũng có những tối rất khó - điều đó là bình thường. Mục tiêu không phải là hoàn hảo, mà là an toàn và thoải mái. Hãy nhắc mình rằng bạn không cần phải giải quyết mọi thứ, và nỗ lực hết mình đã là đủ.

• Đừng cá nhân hóa hành vi. Sự kích động, tức giận hay lú lẫn trong sundowning là biểu hiện của bệnh, không phải phản ánh mối quan hệ của bạn. Ngay cả khi lời nói gây tổn thương, hãy nhớ rằng đó là tiếng nói của bệnh tật, không phải của người bạn yêu thương.

• Xây dựng mạng lưới hỗ trợ cho chính mình. Bạn không cần phải gánh vác một mình. Tham gia nhóm hỗ trợ người chăm sóc, trò chuyện với chuyên gia tư vấn, hoặc dựa vào bạn bè và gia đình sẽ giúp buổi tối bớt nặng nề hơn. Việc tìm kiếm sự giúp đỡ là dấu hiệu của sức mạnh, không phải yếu đuối.

Lời Kết

Sundowning là một phần đầy thách thức trong hành trình chăm sóc người mắc sa sút trí tuệ, nhưng với những công cụ và sự hỗ trợ phù hợp, bạn hoàn toàn có thể học cách ứng phó.

Và hãy nhớ rằng, sự hỗ trợ cũng rất quan trọng. Nếu bạn cần thêm nguồn lực, hướng dẫn thực tế hoặc đơn giản là một cộng đồng thấu hiểu những gì bạn đang trải qua, CRC OC luôn sẵn sàng đồng hành. Bạn không phải đối mặt với những thử thách của việc chăm sóc một mình - đôi khi, bước quan trọng nhất chính là chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ.